TİS Farkı Nedir? Nasıl Hesaplanır? Bordro, SGK ve Vergi Süreci
Toplu iş sözleşmeleri (TİS), çalışanlar ile işveren arasındaki hukuki ve ekonomik ilişkileri düzenleyen en önemli araçlardan biridir. Özellikle ücret ve sosyal haklarda yapılan iyileştirmeler, sözleşme teklifinin sunulduğu tarihten başlayarak imza tarihine kadar geçen sürede oluşan TİS farkı hesaplama ve bordrolama gerektirir. Bu nedenle, TİS kapsamında bordro hazırlama süreci, geçmişe dönük ücret farklarının nasıl hesaplanacağı, SGK bildirimi ve gelir vergisi açısından dikkat edilmesi gereken hususlar gibi kritik noktalara değinmek istedik.
Toplu iş sözleşmelerinde sıkça karşılaşılan bir durum, sözleşmenin geriye yürütülmesidir. Yani, sözleşme imzalanırken daha önceki bir tarihten (Çoğunlukla teklifin işverene verildiği tarihten) itibaren geçerli olacak şekilde düzenlenir.
Bu da işverenin, bu süre zarfında eksik ödediği ücret farklarını geriye dönük olarak çalışanlara ödemesini zorunlu kılar. Çünkü 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu 34. maddede bu şekilde yapılması gerektiği belirtilir.
TİS Farkı Nasıl Hesaplanır?
TİS görüşmelerinde, sözleşmenin geriye dönük olarak yürürlüğe girmesi halinde çalışanlara yapılacak ücret farkı ödemeleri ve bu ödemelere ilişkin SGK ile vergi bildirimlerinin dikkatli bir şekilde yürütülmesi gerekir.
Yeni TİS’in imzalanmasıyla birlikte, eski sözleşmenin sona erdiği tarihten itibaren çalışanların hak ettiği ücret farkları hesaplanıp bordrolara yansıtılmalı ve resmi beyanlarla desteklenmelidir. TİS kapsamındaki farklar brüt tutar üzerinden hesaplanır.
Yeni TİS ile günlük brüt ücret ve sendikal ödemelere yapılan artışlar, çalışanların önceki bordrolarıyla karşılaştırılarak fark tutarları belirlenir. TİS farkları sadece maaş değil, aşağıdaki tüm kalemleri içerebilir:
- Sendika üyeliği ödemeler
- Fazla mesai
- Sosyal yardım farkları (Yemek, yol, yakacak, çocuk yardımı vb.)
- İkramiye ve prim farkı
Tüm ödeme kalemlerini belirlemenin ardından SGK prim kesintisi (%14), işsizlik sigortası (%1), gelir vergisi ve damga vergisi hesaplanarak net ödenecek tutar bulunur. Asgari ücret istisnası sadece zamsız bordroda uygulandığı için fark hesaplamasında dikkate alınmaz.
– Örneğin 2022’nin Ocak ve Şubat ayları için hazırlanan bir hesaplama şöyle olabilir:
TİS Farkı Bordrosu Nasıl Hazırlanır?
Fark ödemeleri genellikle tek bir toplu bordro ile yapılır. Bu bordroda mutlaka fark dönemi belirtilmeli ve ilgili yasal kesintiler uygulanmalıdır. Her ay için ayrı ayrı fark bordrosu hazırlanarak, SGK’ya “ek nitelikte” belgelerle beyan yapılır. SGK bildirimleri şu şekilde olmalıdır:
TİS Farkı SGK Bildirimi
Toplu iş sözleşmesi SGK bildirimi, her ay için “Ek Nitelikte Aylık Prim ve Hizmet Belgesi” ile verilmelidir. Bu belgeler, SGK sistemine “Ek Belge – Kanun Kodu 2” ile tanımlanır. Yeni sözleşmenin yürürlüğe girmesi, daha önce düzenlenmiş olan SGK ve muhtasar beyannamelerin yasal sürelerini aşmış olsa da, farklara ilişkin özel bir beyan süreci işletilir. Bu kapsamda işverenin;
- SGK müdürlüğüne yazılı başvuru yaparak sözleşmenin bir örneğini sunması,
- e-Bildirge sisteminde bildirim yapılabilmesi için ilgili dönemlerin açılmasını talep etmesi gerekir.
-Uygulama Detayı:
Toplu iş sözleşmesinin imza tarihinden sonra fark bordrolarına ilişkin SGK sisteminde işlem yapılabilmesi için, işverenin çalışanların bağlı bulunduğu SGK müdürlüğüne dilekçe ile başvurması gerekir. Bu dilekçede;
- Sözleşme bilgileri,
- Geriye dönük ücret farklarının kapsamı,
- Hangi aylara ilişkin ek bildirge verileceği belirtilmelidir. Bu işlem, SGK sisteminde ilgili aylara ait beyanın açılabilmesi için zorunludur.
Toplu İş Sözleşmesi SGK Bildirim Süresi Ne Zaman?
Başvurular ve farklara ilişkin sgk tahakkuklarından kaynaklı farklar TİS’in imzalandığı tarihi takip eden ayın sonuna kadar ödenmelidir. Farktan kaynaklı vergiler ise muhtasar beyannamenin son ödeme tarihi olan 26’sına kadar ödenmelidir.
Personel Kesintilerinde Dikkat Edilecek Ek Unsurlar
TİS farkı hesaplamalarında aşağıdaki yasal kesintiler dikkate alınmalı ve bordroya yansıtılmalıdır:
-BES kesintisi
-İcra kesintileri
-Nafaka ödemeleri
-Sendika aidatı
Sendika Aidatı Vergiden Düşülür mü?
193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu, m. 63/3’e göre “İşçi sendikalarına ödenen aidatlar, ücretin safi tutarının tespitinde indirim olarak dikkate alınır.” Bu nedenle sendika aidatı hem geriye dönük farklar üzerinden tahsil edilmeli hem de gelir vergisi matrahından düşülmelidir.
TİS Farkı Gelir Vergisi Beyanı
Gelir vergisi tek matrah ile SGK’lar fark olan her ay için tek tek hesaplanmalı; bu tutarlar, sözleşmenin imzalandığı aya ait MUHSGK beyannamesine ilave edilerek beyan edilmelidir. Gelir ve damga vergisi yönünden ise, fark tutarları TİS’in imzalandığı aya ait MUHSGK beyannamesine dahil edilir. Vergiler ayın 26’sına kadar SGK bildirimleri ise ayın son gününe kadar yapılmalıdır.
-Uygulama Detayı:
MUHSGK beyannamesi verilmeden önce, vergi dairesiyle ileride yaşanabilecek olumsuzlukların önüne geçmek adına, sözleşmeye dair bilgilendirici bir dilekçeyle vergi dairesine başvuru yapılması tavsiye edilir. Bu dilekçede;
- Toplu iş sözleşmesinin yürürlük tarihi,
- Oluşan matrah farkı,
- Fark bordrosunun tarihi gibi detaylara yer verilir.
Böylece beyannamede oluşabilecek ani matrah artışları nedeniyle vergi dairesinden gelebilecek izahat taleplerinin önüne geçilmiş olur (📌 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu, m. 61–94).
Toplu İş Sözleşmesi Farklarının Vergilendirilmesi ve Muhasebe Kaydı
Muhasebe kaydı örneği şöyledir:
730 – Genel Üretim Giderleri
740 – Hizmet Üretim Giderleri
770 – Genel Yönetim Giderleri
335 – Personele Borçlar*
360 – Ödenecek Vergi ve Fonlar*
361 – Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri*
369 – Ödenecek Diğer Yükümlülükler*
* 360: Gelir vergisi stopajı, damga vergisi vb.
361: SGK işçi primi
369: Sendika aidatı, icra, nafaka, BES gibi diğer yasal yükümlülükler
Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
TİS kaynaklı ücret farklarının hesaplanması, sadece zamlı maaşların belirlenmesi değil; SGK’ya ek bildirge verilmesi, gelir ile damga vergisi matrahlarının güncellenmesi ve sendika aidatlarının yeniden düzenlenmesini de kapsar.
Bu süreçte puantaj bilgileri, fark hesaplamalarının temel dayanağıdır. Ayrıca yeni sözleşme yürürlüğe girene kadar önceki sözleşme geçerli kabul edildiğinden, yeni hakların fark bordroları aracılığıyla geriye dönük olarak ödenmesi gerekir.
Hem işverenin cezai yaptırımlarla karşılaşmaması hem de çalışan haklarının korunması için tüm adımların zamanında ve eksiksiz şekilde yürütülmesi önemlidir. Süreçte en sık karşılaşılan sorunlar şunlardır:
- Fark bordrosuna ait dilekçeler SGK veya vergi dairesine zamanında sunulmazsa sistem erişimi kapanabilir.
- Eksik kesinti uygulamaları (Örneğin sendika aidatının matrahtan düşülmemesi) ileride cezai yaptırımlara neden olabilir.
- Fark bordrolarının muhasebeleştirilmesi eksik yapılırsa, bu giderler muhasebe kayıtlarında kabul görmeyebilir.
Toplu iş sözleşmesi farkı hesaplama ile bordrolanması süreci; yalnızca ücretin artırılması değil, SGK bildirimi, vergi beyanı, personel kesintilerinin doğru uygulanması, muhasebe kaydının düzgün yapılması, ilgili kurumlarla yazışmaların zamanında gerçekleştirilmesi gibi çok disiplinli bir yönetimi gerektirir. Sürecin mevzuata uygun şekilde yürütülmesi, hem işvereni idari ve mali yaptırımlardan korur hem de çalışanların yasal haklarını güvence altına alır.
